Volume 4 Issue 1 - Lokdarpan
- Pandit Shree Loknath Luitel
- August 25, 2024
- Lokadarpan Volume 4 Issue 1
Share on FacebookTweetSave
स्वस्तिवाचन (मङ्गलकामना)
हरिः ॐ आनो भद्द्रा: क्क्रतवो यन्न्तु व्विश्वतो दब्धासोऽअपरीतासऽउद्भिद÷ ।
देवा नो यथा सदमृद्विधेऽ असन्नप्रायुवो रक्षितारो दिवेदिवे ।।१।।
सम्पादकीय
‘लोकदर्पण’ विगत चार वर्षदेखि अर्धवार्षिक प्रकाशनका रूपमा प्रकाशित हुँदै आएको सर्वविदितै छ। सम्पादक मण्डलका सदस्यहरू विभिन्न ठाउँमा, अझ विशेष प्रधान सम्पादक क्यानडामा रहेर पनि आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्दै टेलिकन्फरेन्सिङ मार्फत् वर्तमान सम्पादक मण्डलले काम गरिरहेको थियो/छ।
‘नबुझ्ने विद्यार्थी नै राम्रो !’ निबन्धको रचनाविधान
प्रस्तुत लेख नेपाली भाषा, साहित्य, व्याकरण आदि क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण व्यक्ति माधवप्रसाद पोखरेलद्वारा रचित ‘गार्गीको गाँठो’ निबन्ध सङ्ग्रहमा सङ्कलित ‘नबुझ्रने विद्यार्थी नै राम्रो !’ निबन्धको रचनाविधानको अध्ययनमा केन्द्रित भएर तयार पारिएको छ। अध्ययन, अनुसन्धान र निबन्धलेखनमा समेत पृथक् पहिचान बनाउन सफल पोखरेलका निबन्धमा केन्द्रित भई पर्याप्त मात्रामा अध्ययन हुन नसकेको पृष्ठमूमिमा त्यस क्षेत्रको अभावलाई थोरै भए पनि पूर्ति गर्नु यसको मूल उद्देश्य रहेको छ।
भारतीय नेपाली भाषाका क्षेत्रीय भेदहरू
भाषाका ऐतिहासिक, सामाजिक, प्रयोजनपरक, व्यक्तिबोली, भौगोलिक आदि भेदहरू हुन्छन्। यस शोधलेखमा नेपाली भाषाको भौगोलक भेदहरू मधये भारतीय नेपाली भाषाका क्षेत्रीय भेदका बारेमा चर्चा गरिएको छ। भाषाको भौगोलिक भेदलाई भौगोलिक भाषाविज्ञानअन्तर्गत अध्ययन गरिन्छ। भूगोलका आधारमा भाषामा देखापरेका भेदको भाषावैज्ञानिक अध्ययनलाई भौगोलिक भाषाविज्ञान भनिन्छ। यसलाई भाषाभूगोल पनि भन्ने गरिन्छ।
न्यायवैशेषिकदर्शनदृष्ट्या लौकिकसन्निकर्षविचारः
‘ऋते ज्ञानान्न मुक्ति’रित्याभाणकेन मुक्त्यर्थं ज्ञानमपेक्षितमिति ज्ञायते। ज्ञानञ्च यथार्थायथार्थभेदेन द्विधा विभज्यते। तत्र यथार्थज्ञानं हि प्रमापदेन व्यवह्रियते। तत्साधनञ्च प्रमाणम्। न्यायशास्त्रे प्रमाणानां प्रत्यक्षादिभेदेन चातुर्विध्यमुरीक्रियते चेद् वैशेषिके च प्रत्यक्षानुमानभेदेन द्वैविध्यम्। तदितरेषां तत्रैवान्तर्भावात्। तत्रोभयोरपि दर्शनयोः प्रत्यक्षस्य पृथक्प्रामाण्यं निराबाधम्। व्यापारवत्त्वे सत्यसाधारणकारणत्वमेव प्रमाणत्वम्। एतन्नाम व्यापारद्वारैव प्रमाणं फलवज्जायते। तदन्तरा तु तन्निष्फलम्।
चम्पूरामायणस्य बालकाण्डस्य पद्यानां काव्यसौन्दर्याणामनुशीलनम्
कविभोजराजेन विरचितं चम्पूरामायणकाव्यं चम्पूकाव्यपरम्परायां सुविख्यातमस्ति। विविधरसभावैः विलसितेऽस्मिन् महाकाव्ये शब्दार्थालङ्काराणां गुणरीतीनाञ्च सम्यक् संयोजनं संलक्ष्यते। लेखेऽस्मिन् कविभोजराजविरचितस्य चम्पूरामायणकाव्यस्य बालकाण्डे कीदृशानामलङ्काराणां रसभावानां गुणानां छन्दसां च प्रयोगो विहितोऽस्तीति तथ्यं काव्यशास्त्रीयसिद्धान्तदृष्ट्याऽनुशीलनं कृतमस्ति।
वेङ्कटेशकृतन्यायसूत्रालोचनस्य पर्यालोचनम्
आलेखेऽस्मिन् श्रीमता वेङ्कटेशेन गौतममहर्षेः न्यायसूत्राणां याऽऽलोचना न्यायपरिशुद्धिनामके ग्रन्थे विहिताऽस्ति तस्या एवालोचनाया यथाशक्यमध्ययनमत्र मया विहितं वर्तते। यतो हि को नाम दर्शनजगति न्यायदर्शनस्य वैशिष्ट्यं नाभिजानाति ? अथापि किमर्थं न्यायसूत्राणामालोचना कर्तव्याऽभूत् वेङ्कटेशाय ?
पाणिनीयव्याकरणप्रयुक्तघिनदीसंज्ञाविषयकविमर्श:
अनुसन्धानात्मकलेखोऽयं पाणिनीयव्याकरणशास्त्रप्रयुक्तघिनदीसंज्ञाविषयकविमर्शे केन्द्रितोऽस्ति। पाणिनीयव्याकरणे शब्दसाधुत्वप्रक्रियासाधनप्रसङ्गे प्रयुक्तासु विविधसंज्ञासु घिनदीसंज्ञेऽप्यन्यतमे स्तः। नदीसंज्ञाविधायकसूत्रे घिसंज्ञाविधायकसूत्रार्थस्य, घिसंज्ञाविधायके च नदीसंज्ञाविधायकसूत्रार्थस्यापेक्षणाद्द्वे संज्ञे सापेक्षे स्तः।
मुक्तौ प्रमेयतत्त्वज्ञानहेतुविचारः
अस्मिन् शोधालेखे न्यायशास्त्रे प्रतिपादितानां मोक्षोपयोगित्वेन निर्दिष्टानां द्वादशप्रमेयाणां विशेषतो मोक्षहेतुत्वेन प्रतिपादनमस्ति। न्यायसूत्रे आत्मादयो द्वादशः पदार्थाः प्रमेयत्वेन गृह्यन्ते। ते च आत्मा‚ शरीरम्‚ इन्द्रियाणि‚ बुद्धिः‚ मनः‚ प्रवृत्तिः‚ दोषः, प्रेत्याभावः‚ फलम्‚ दुःखम्, अपवर्गश्चेति। कथमेतेषामेव प्रमेयत्वेन ग्रहणं क्रियत इति अस्मिन् शोधालेखे विवेचितं वर्तते।